Saturday, Nov 01st

Last update03:13:18 PM GMT

Thuviensinhhoc.com DT phân tử Cấu trúc chuỗi xoắn kép DNA

Cấu trúc chuỗi xoắn kép DNA

Email In

Vào năm 1951-52, việc nghiên cứu cấu trúc ba chiều của DNA bằng phân tích nhiễu xạ tia X được bắt đầu bởi Maurice Wilkins và Rosalind Franklin. Các bức ảnh chụp được 1952 (hình 1) gợi ý rằng DNA  có cấu trúc xoắn gồm hai hoặc ba chuỗi. Lúc này ở Anh còn có một số nghiên  cứu khác nhằm phát triển lý thuyết nhiễu xạ của Linus Pauling để tìm hiểu cấu trúc DNA. Tuy nhiên, giải pháp đúng đắn nhất là chuỗi xoắn kép bổ sung do Watson và Crick đưa ra năm 1953  (Hình 2 và 3). Mô hình này hoàn hoàn toàn phù hợp với các số liệu của Wilkins và Franklin cũng như của Chargaff. Sự kiện này mở ra một bước ngoặt mới cho cho sự ra đời và phát triển với tốc độ nhanh chóng của di truyền học phân tử.

 DNA_C3_3 b)DNA_C3_4

Hình 1  R.Franklin (trái) và M.Wilkins; và (b) Ảnh chụp cấu trúc DNA tinh thể bằng tia X của Franklin.

(a) DNA_C3_5  (b)DNA_C3_6

Hình 2 (a) J.Watson (trái) và F.Crick; và (b) Mô hình cấu trúc tinh thể DNA.

 DNA_C3_7DNA_C3_8DNA_C3_9

Hình 3 Các mô hình cấu trúc chuỗi xoắn kép DNA.

1. Mô hình Watson-Crick

Mô hình Watson-Crick (DNA dạng B; Hình 3) có các đặc điểm sau:

(1) DNA gồm hai chuỗi đối song song (antiparallel) cùng uốn quanh một trục trung tâm theo chiều xoắn phải, với đường kính 20Ao (1Angstrom = 10-10m), gồm nhiều vòng xoắn lặp lại một cách đều đặn và chiều cao mỗi vòng xoắn là 34 Ao, ứng với 10 cặp base (base pair, viết tắt là bp).

(2) Các bộ khung đường-phosphate phân bố ở mặt ngoài chuỗi xoắn và các base nằm ở bên trong; chúng xếp trên những mặt phẳng song song với nhau và thẳng góc với trục phân tử, với khoảng cách trung bình 3,4 Ao.

(3) Hai sợi đơn gắn bó với nhau bằng các mối liên kết hydro (vốn là lực hóa học yếu) được hình thành giữa các cặp base đối diện theo nguyên tắc bổ sung "một purine - một pyrimidine". Cụ thể là, trong DNA chỉ tồn tại hai kiểu kết cặp base đặc thù là A-T (với hai liên kết hydro) và G-C (với ba liên kết hydro) (Hình 3 và 4).

(4) Tính chất bổ sung theo cặp base dẫn đến sự bổ sung về trình tự các base giữa hai sợi đơn của mỗi chuỗi xoắn kép. Vì vậy, trong bất kỳ một phân tử DNA sợi kép nào hoặc một đoạn của nó bao giờ cũng có: A = T và G = C; nghĩa là: [A + G] = [T + C] hay  DNA_C3_10(đây là tỷ số giữa các base purine và các base pyrimidine), còn tỷ lệ DNA_C3_1 là đặc thù cho từng loài (thực chất đây là tỷ lệ giữa hai base không bổ sung cho nhau hoặc giữa hai base cùng nhóm, ví dụ A/G hoặc T/C).

Như vậy, mô hình cấu trúc chuỗi xoắn kép của Watson-Crick (1953) hoàn toàn thoả mãn và cho phép lý giải một cách thoả đáng các kết quả nghiên cứu của Chargaff (1949). Vì vậy người ta gọi các biểu thức A = T và G = C là các quy luật hay quy tắc Chargaff (Chargaff's rules).

Theo nguyên tắc bổ sung của các cặp base, ta có thể xác định trình tự base ở sợi bổ sung khi biết được trình tự base của một sợi đơn. Ví dụ:

Sợi cho trước:  5'- AATTCTTAAATTC -3'

Sợi bổ sung:      3'- TTAAGAATTTAAG -5'

 DNA_C3_11

Hình 4 Hai kiểu  kết cặp base của DNA. Cặp AT nối với nhau bằng hai liên kết hydro và cặp GC - ba liên kết hydro (biểu thị bằng các đường chấm: ---). Các nguyên tử C1' đại diện cho vị trí của đường và phosphate ở mỗi cặp nucleotide.

Tóm lại, hai đặc điểm quan trọng nhất trong cấu trúc DNA là sự phân cực ngược chiều của hai sợi đơn (5'→3' và 3'→5') và nguyên tắc bổ sung của các cặp base (A-T và G-C). Đây là hai nguyên lý căn bản chi phối các cơ chế di truyền ở cấp độ phân tử (tái bản, phiên mã và dịch mã), mà ta có thể hình dung tổng quát dưới dạng các kênh truyền thông tin di truyền trong tế bào (được gọi là Giáo lý hay Lý thuyết trung tâm, Central Dogma, của Sinh học phân tử; Hình 5) sau đây:

 DNA_C3_12

Hình 5 Lý thuyết trung tâm của Sinh học phân tử

* Về tầm vóc vĩ đại của phát minh cấu trúc phân tử DNA, Lawrence Bragg - Giám đốc Phòng thí nghiệm Cavendish (England) - đánh giá rằng: "Sự phát minh ra cấu trúc DNA với tất cả các hệ quả sinh học của nó là một trong các sự kiện khoa học to lớn nhất của thế kỷ chúng ta..." (Watson 1968, bản Việt dịch của Lê Đình Lương và Thái Doãn Tĩnh, Nxb KH-KT tr.9). Nhờ phát minh vĩ đại đó, Watson và Crick cùng chia xẻ với Wilkins giải thưởng Nobel năm 1962.

Thật vậy, nhìn lại ta thấy rằng Watson và Crick đã công bố phác thảo về mô hình cấu trúc DNA trong bài báo nhan đề "A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid" trên tạp chí Nature Vol. 171, trang 737 ngày 25-4-1953 (C http://www.nature.com/). Đây là một bài báo khoa học kinh điển rất ấn tượng và không bình thường tý nào! Một cách chính xác, bài báo này chỉ dài 900 chữ với vỏn vẹn 128 dòng, nhưng đằng sau mỗi dòng là cả một lịch sử khoa học kỳ diệu, một câu chuyện thú vị. Bài báo này được công bố rất nhanh, chưa đầy một tháng kể từ sau ngày gởi đăng.

Trên thực tế, Crick muốn làm sáng tỏ các hàm ý sinh học của mô hình này, nhưng Watson thì chẳng hài lòng với cách làm như vậy. Hai ông đã thoả thuận trong một câu mà nó đã trở thành một trong những câu nói giản lược vĩ đại trong tài liệu khoa học: "Chúng ta không thể không nhận thấy rằng nguyên tắc kết cặp base đặc thù mà chúng tôi nêu lên ngay lập tức gợi ra một cơ chế sao chép khả dĩ cho vật chất (di truyền) nói chung". ["It has not escaped our noticed that the specific base pairing we have proposed immediately suggests a possible copying mechanism for the general (genetic) material."].

 DNA_C3_13

Hình 6 Mô hình tái bản của DNA do Watson gợi ý từ 1953.

Như câu nói đầy khêu gợi này đã chỉ rõ, mô hình của Watson và Crick quả thực gợi ra một cơ chế sao chép cho DNA. Vì một sợi là bổ sung (complement) của sợi kia, nên hai sợi có thể được tách ra và mỗi sợi sau đó có thể dùng làm khuôn (template) cho việc xây dựng nên một sợi mới cặp với nó (Hình 6). Bằng cơ chế tái bản bán bảo toàn (semiconservative replication) như thế sẽ đảm bảo được hai phân tử DNA con tạo ra có cấu trúc giống hệt DNA cha mẹ, và qua đó các tế bào sinh ra sẽ chứa các gene giống nhau; nghĩa là có thể giải thích được tại sao con cái thường giống cha mẹ. Quả thực đây là sự tiên đoán thiên tài mà sự đúng đắn của nó đã được chứng minh bằng các thực nghiệm khác nhau chỉ sau đó vài năm (xem chương 5).

Đến đây hẳn là chúng ta có thể hiểu tại sao Watson lại đưa ra được những nhận định sắc sảo tuyệt vời và cực kỳ chính xác đến như vậy, chẳng hạn: "Một cấu trúc tuyệt đẹp như thế, lẽ tự nhiên là phải tồn tại trên thực tế", hay "Cách giải quyết đúng không những phải đẹp mà còn phải đơn giản". Bạn có thể làm sáng tỏ điều này? Và bạn có thể học được gì từ bài báo kinh điển của Watson và Crick với nhan đề "A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid" trên tạp chí Nature ngày 25-4-1953 (C http://www.nature.com/) và từ Lời bình  độc đáo của Tom Zinnen (2004) về bài báo khoa học này (C http://www.accessexcellence.com/ )?


Hướng dẫn download:
Click vào link → Chờ 5 giây → Click vào SKIP AD >> (Pass nếu có: www.thuviensinhhoc.com)

Hãy click nút Like và G+1 để ủng hộ Thư Viện Sinh Học!


Tin mới hơn:
Tin cũ hơn: